(Atanasio Pizzi Arch. Basile)
Fakulteti i Arkitekturës i Universitetit Federico II,ka selinë e saj historike në Palazzo Gravina në Napoli. Pikërisht këtu në këtë përroskë napolitane, ku dikur shtriheshin pronat e bazilikës së Santa Chiara, lindi sondazhi i parë, hetimi dhe interesimi për „Genius Loci Arbanon”. Rezultati i lartë, është pikërisht falë mjeshtrave të shkëlqyer të rrënjës së lashtë, të vetmit që mund të dorëzojnë pjesë thelbësore dhe të papërsëritshme, për mbrojtjen e objekteve historike, për studentët, më mirë. Për të dhënë një model sjelljeje në hetim, së pari duhet analiza e përgjithshme, pastaj krahasimi i elementeve të fundme, me pas lidhjet dhe artikulimi për të ndërtuar teksturën më solide për të mbështetur projektin, me substanca nga e kaluara, nga e tashmja, për të garantuar një izostatik të ardhshëm.
Për sa kohë që jemi ende gjallë, „ky stoku i vetmuar, por me rrënjë të thella „, vërtetohet shpresa se filizat e sipërpërmendur mund të shartohen, e kështu mund të zotërojmë, kërcell, degë, lule dhe fruta, me esencë të fortë Olivetara.
Nocionet që kumbuan në oborrin e Palazzo Gravina mbeten sot ende të gjalla, e mbulojnë jehonën e lojtarëve të bezdisshëm që nuk kanë dëshirën për të studiuar, ndryshe nga ata që mbetën të vëmendshëm ndaj mësimeve në vazhdim. Vetëm këta të fundit i përvetësuan parimet e lashta dhe i derdhën edhe në parcelat e godinës historike të Kalabanonit, Arbërit dhe Arbanonit, nga shkrues arbëresh gjithmonë vigjilent dhe të pranishëm.
Janë pikërisht këto ato nocionet e forta dhe të pandryshueshme, që më vonë u përdorën mirë falë familjeve si: Alisio, Bove, Bisogni, Cantone, Capobianco, Cardarelli, Casiello, Cocchia, Distefano, De Felice, De Fez, De Seta, Fusco, Giura, Renna, Vitale, të gjithë Profesorë, që nga Olimpi i kërkimit dinin të dallonin dhe t’u jepnin vlerë ndërtesave historike, besnike ndaj vendit natyror dhe të dobishme për njerëzit.
Një nga nxënësit e tyre me këtë bagazh njohurish, për aktivitetin e zhvilluar ka nisur shartimin, me
filizat e mbajtura në arkivol,të rajonit historik të përhapur të Arbërit, që nuk janë shprehje vajtimi në një gjuhë tjetër, por parime veprimi për të dorëzuar gjërat e të gjithë arbërve, të atyre që i jetuan të qetë me sakrifica dhe përkushtim.
Mendoj se po mos të kishin qenë këta mjeshtër të mëdhenj të „SHKOLLËS“ së Palazzo Gravinës, nuk do të kisha as parimet e studimit për një projekt të mirë mbrojtjeje në fushën e hetimit historik, por as nuk do të njihja gjeniun arbëresh në ndërtimet e tij, gjatë orëve të mësimit nga viti 1977 deri në vitin 1982 i ndjekur nga praktika në punishtet e mjeshtërve të sipërpërmendur (të imponuara për të kursyer denar në favor të gjermanëve), sot arbërit nuk do të kishin pasur ata që filluan të shartojnë dhe të njohin shumë nga një „gjuhë tjetër“. Ata që dëmtuan arkitekturën arbëreshe e duhet të transportohen në shpinë të një gomari e të çoheshin në stallat.
Kriteret e restaurimit të kontinuitetit të ndërtesës me shtesa stilistike, të rinovimit të kamuflazhit, prishje e ndërtesave për qëllime automjetesh apo vlera të rreme mjedisore edhe modeste.
Për të mos folur për „hollimin“ apo „izolimin“ e ndërtesave monumentale, të kryera me prishje në pëlhurën e ndërtesës, duke shmangur në parim ngjyrosjen romane të sipërfaqeve dhe fiksimeve, të perspektivave antike. Për këtë arsye ndërhyrjet rehabilituese janë. Konservatori i afirmuar, bazuar në një vlerësim paraprak të thelluar të natyrës historiko-kritike, të cilat në thelb përbëhet nga:
- a) konsolidimi dhe mbrojtja e strukturave thelbësore të ndërtimit;
- b) eliminimi i superstrukturave të fundit të natyrës utilitare të dëmshme për mjedisin dhe higjienën;
- c) riorganizimi i njësive të pasurive të paluajtshme për të marrë banesa funksionale dhe higjienike, të pajisura me ambiente dhe shërbime të përshtatshme sanitare, ose destinacione të tjera për veprimtari ekonomike ose publike ose për pajisje modeste të përputhshme me mjedisin, duke ruajtur në të njëjtën kohë dhomat dhe elementët brenda. të cilës i ka dhënë një vlerë hetimi historiko-kritik;
- d) kthimin, aty ku është e mundur, të hapësirave të lira të destinuara historikisht për kopshte dhe perime;
- e) vendosja e kufizimeve jomateriale dhe jondërtuese ose shtesave invazive.
Ornela Radovicka gjatë bisedës me arkitektin Atanasio Pizzi
Kjo, siç përcaktohet në aktivitetet e gazetës Gubbio,u kuptua menjëherë nevoja për vlerësim historiko-kritik, sipas homogjenitetit të gjykimeve, që i janë besuar një komisioni trajnimi të nivelit të lartë, për t’u besuar profesionistëve të kualifikuar, në përgjithësi të ketë lidhje të ngushtë me komisionin rajonal të planeve rregulluese, duke shpërndarë kështu uniformitetin e ndërhyrjes.
E gjitha kjo për të çliruar territorin nga interpretimet e zyrtarëve të papjekur dhe pa intuitë, por ka edhe më shumë, e cila i lë studiuesit në siklet, flitet për ato boshllëqet të trashëguar brez pas brezi, me shartim modern, të cilat në vend që të ngjallin indinjatë të përhapura, bëhen disi krenaria folklorike, e ngatërruar me përsosmërinë lokale, të ekspozuara si arkitekturë folëse e një art i paidentifikuar.
Në fakt, njerëzit më jetëgjatë të kontinentit të vjetër, të dalluar për mijëvjeçarë për qëndrimet e tyre solide identitare, nuk është e imagjinueshme që ta sintetizojnë atë thjesht me abuzimin e ndërtesave si një ushtrim ose përmbledhje alfabetike, kur do të mjaftonte të shikoje brenda dhe të zbuloje, një kod alfanumerik, të përsëritur vazhdimisht nga rrahjet e zemrës dhe të memorizuar në mendje, prej të cilit ka lindur Arbanoni\ Arbërori.
Ata janë ndriçuesit e kulturës që kanë mbjellë perla urtësie nga karriget e Palazzo Gravina,
dhe të gjithë së bashku, sot të kontribuojmë në leximin e mjedisit natyror të “Katundit\ fshatrave arbëreshe” sipas rrjedhës së ngadaltë të historisë së djeshme, të sotme dhe të nesërme.
Pikërisht nga Palazzo Gravina nis, për herë të parë, një gjendje e re për të lexuar me aktivitete studimore shumëtematike, të shkuarën dhe ekselencën e popullatës arbanon\ arbërore , pjesëmarrëse në historinë e Mesdheut, pa humbur asnjë moment zakonin e murosur nga zemrat dhe mendja, fijet e tyre. Janë gjithmonë ata që nuk i tremben kohës, duke dhënë besën, e premtimi i dhënë, gjenialiteti i tyrë duke u vendosur e mbjellë zona të kryqëzuara , të rikuperuara për të jetuar më pas, në afërsi vëllazërore me popullsinë vendase.
Të flasësh për nxjerrjen në pah historinë faktet, gjërat e prekshme dhe të paprekshme, si dhe gjenialitetit i popullit arbanon\ arbëresh\ arbër , nuk është diçka e thjeshtë për nerëzit që nuk janë ekspert në fushë apo të figurave apo ekspertëve të zakonshëm që nuk kanë emigruar kurrë jashtë kopshtit botanik familjar.
Për të shmangur këtë, duhet theksuar se para çdo gjëje, këshillohet të jesh rritur në një familje me rrënjë arbanone\ arbërore\ arbëreshe dhe të afirmosh veten dhe prejardhjen e tij, dhe jo vetëm kaq, por duhet të kesh jetuar me tinguj, djersitje, fërkimin e shatës në tokë, kur vinte koha për të mbjellë, e kur me pelena rriteshim nën hijen e ullinjve ose midis rreshtave të hardhive.
Nëse këto tinguj të prodhuar nga metali kur ndan tokën, nuk janë dëgjuar, së bashku me kërcitjen e rrënjëve që bëjnë rrugën e tyre për të mbirë; është e përshtatshme të bësh diçka tjetër, duke shmangur kështu dëmtimet.
Shkrimi i historisë me vende, sende dhe njerëz si protagonistë të trojeve të gadishullit italian, nga pjesa jugore, me dyndje të vazhdueshme me popullsi myslimane, nuk mund të shmangë pa folur për popujt që kërkojnë vende për të ndërtuar familje, mjedis ideal për të jetuar dhe për të ecur në simbiozë me natyrën, ajo më e buta, Mesdheu. Lista e këtyre njerëzve në lëvizjen e përhershme nxjerr në pah Arbanonin,\Arbërorët të lindur jo për të shtypur, nënshtruar apo pushtuar tokat e të tjerëve të ngjashëm, por kënaqësinë ekskluzive për të pasur privilegjin për të qenë prezent ku rreyet e djellit ndriçojnë më fort e tokat më të buta për njeriun. Arbëroret protagonist më të rrënjosur të pakicës indo-evropiane të kontinentit të vjetër, kontinentit arbëror , të njëjtët që kanë jetuar në troje, të Ballkanit shqipfolës, asaj popullsie sot përballë Adriatikut dhe në kufi me grekët.
Në tërësi, ata janë pasardhësit e parë të copëtimit të popullit origjinal protoindoevropian, të lidhur me ndarjen, përveç trashëgimisë gjuhësore, edhe tipare të shumta socio-politike, fetare e kulturore.
Për këtë arsye popullsia Arbanon\ arëreshe, përbëjnë pjesën më të mirëfilltë të popujve të Evropës, historikisht besnikë ndaj parimit të mos mbivendosjes me popujt e tjerë dhe as të paturit privilegje apo të nxitjes së abuzimeve ndaj të pranishmëve tashmë. Ata duan që mjediset natyrore të depozitojnë artin, zakonin, besimin dhe gjithçka të vërtetë, sepse janë njerëz të një lulëzimi të përbashkët, të prirur për të mbështetur natyrën e vendit dhe speciet e tyre.
Dihet një parim, sipas të cilit njeriu duhet të ketë guximin për të qenë kritik konstruktiv ndaj gjërave që do, vetëm kështu mund të bëhet udhërrëfyes, rrugë kryesore, rrugë e sigurt për brezat e rinj.
Ata që janë të lidhur me historinë e vendlindjeve të tyre ose të vendeve të birësimit nuk duhet të përjashtohen nga ky detyrim, veçanërisht nëse subjekti ka të bëjë me figura të shkëlqyera, kompleksitet të sanksioneve që përcaktojnë pikat e larta historike, paktin për ndihmë reciproke, herë i konsideruar i padrejtë nga mbledhësit serialë, të cilët bëjnë „radhë“ sepse frekuentojnë arkivat.
Për të filluar dhe për të folur për ngjarjet qendrore, pikënisja e më shumë se njëqind aglomerateve urbane mund të jetë vetëm shekulli XIII.
Pikërisht në fillim të këtij intervali sistemohen dhe zhvillohen aglomeracionet urbane dhe makrozonat marrin formë sipas paralelizmave, të memories së importuar nga toka e origjinës. Këshillohet që studimi të fillohet duke analizuar qytetin e Napolit, i njohur për planimetrinë greko-romake. Me fjalë të tjera, nga Via Furcillense dhe detit, rruga e cila, për të mos thënë më së paku, përkufizohet me të ashtuquajturën Spaccanapoli. Në fund të fundit, një plan urbanistik me rrënjë greke, të cilit i janë mbivendosur modelet romake gjatë epokave të ndryshme, në evolucion të vazhdueshëm të formës nga kodra e Caponapolit në Furcillense dhe më pas nga kjo në kreshtë deri në det, përmbyllur me temën; arabo-bizantine.
Aktualisht, në mungesë të informacionit të saktë që i atribuohet futjes së adhurimit fetar grek, duhet të supozohet se kolonitë e kombeve të ndryshme u vendosën në marrëveshje të përbashkët, secila kishte udhërrëfyesit dhe ceremonitë fetare të vendit të vet, kështu që me kalimin e kohës ata do të arrinin të krijonin një sistem të shpërndarë, sipas pjesëve të kujtesës ishin Qielli, Toka dhe Ferri.
– të parët quheshin (Epurami), banorë të Qiellit, (Athanati) të pavdekshëm;
– të dytët, banorë të dheut, (Eroët) Heronj;
– të fundit, nëntokë Kufiri i përfunduar (Limès).
Pasi u njoh dhe u identifikua i njëjti progresion, u llogaritën pjesët territoriale, të përdorura si besim, rrënjë, mbrojtje, qëndrueshmëri.
Pas kësaj hyrje të shkurtër, thelbësore për të përcaktuar qendrën e lashtë të sitit origjinal, nga e cila mund të ekstrapolohen elementë të dobishëm për të kuptuar se cilat ishin udhëzimet e zhvillimit, pas paraqitjes origjinale greke e cila u pasua nga dispozita romake, bizantine ose egjiptiane/arabe, por pa i shpëtuar gjithmonë kontrollit vigjilent të dy shqiponjave dykrenare që dominojnë dhe përcaktojnë të gjithë kufijtë.
Dy shqiponja që shikojnë nga veriu dhe jugu, duke kufizuar lindjen dhe perëndimin, me trupat e tyre të shfaqur me krenari në pikat strategjike të gatshme për të gjeneruar “të marrin”.
Nisur nga tre udhëzimet historike të cilat, duke ndjekur diellin nga lindja në perëndim, organizojnë qytetin e vendbanimit të parë me menteshat shumë të rregullta, të cilat edhe pse thuhej se ishin me origjinë romake, ishin të organizuara sipas zakoneve greke antike.
Tre dekumanët që përfaqësojnë solsticat e vitit diellor, fillimisht treguan zhvillimin e qendrës antike te, Strada della Somma Piazza il superiore; rruga e diellit dhe e hënës ajo qendrore, dhe via Furcillense ajo e poshtme. Tre dekumani, historikisht të pranishëm për të përcaktuar dhe ndarë diktatet e Qiellit, Tokës dhe Termit.
Tre rrugët që e ndajnë qytetin: pjesa greke, romake, dhe ajo e poshtme, pas Furcilense deri në det, përkatësisht bizantine, aleksandriane dhe arabe.
Studimi i këtyre epokave napolitane, të cilat u derdhën në makro-zonat e shtatë rajoneve të jugut, standardizojnë ndërtesën urbane të njëqind Katundet Arbëreshe, duke përfshirë kryeqytetin Napoli.
Kush është Atanasio Pizzi?
Atanasio Pizzo, lindi në Santa Sofia di Epiri më 21 tetor 1954, i regjistruar në Urdhrin e Arkitektëve të Peizazhit, Planifikuesve dhe Konservatorëve të Napolit.
Koordinator i tabelave dhe i kërkimit të vlerave historike dhe kulturore të arbëreshëve në Italinë e Jugut.
Ai ka një kurrikulë të gjerë në aktivitetet e zhvilluara në Napoli si dhe në provincat fqinje, pjesë e projekteve, aktiviteteve kërkimore, konferencave, mostrave, studimit të ndërtesave historike, kulteve, duke përfshirë pretendimin historik të minoriteteve shqiptare dhe greqishtfolëse Projekti. rënë dakord me provincën Scabec të Kampanisë me titull “Arbëreshët e Artë të Napolit”.
Shënim: Sot në Qëndrën tonë albanlogjike mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe kryem një bisedë me arkitektin arbërsh Atanasio Pizzi, i cili na foli për arkitekturën arbëreshe në përgjithësi në Napoli në përgjithësi dhe Palazzo Gravina, ku ka seden Fakulteti i Arkitekturës i Universitetit Federico II. Pikërisht këtu në këtë përroskë napolitane, ku dikur shtriheshin pronat e bazilikës së Santa Chiara, lindi sondazhi i parë hetimi dhe interesimi për „Genius Loci Arbanon”, Arbëreshe“.
Ornela Radovicka
Qëndra albanologjike, gjuha dhe kultura arbëreshe
