«Zvicra: Një mundësi e një shoqërie (të drejtë) për të gjithë?» / «Die Schweiz: eine Chancen(gerechte)-Gesellschaft für alle?»

 

(Originalartikel auf Deutsch – unterstehend)

Një kritikë migrante mbi Takimin vjetor të Komisionit Federal të Migracionit (EKM/CFM)

  nga Artan Islamaj 

Komisioni Federal për Migracion (KFM) ftoi me 8 nëntor në Bernë për takimin vjetor të tij. Në qendër të manifestimit u zuri vend pyetja: «Zvicra: Një mundësi e një shoqërie (të drejtë e të barabartë) për të gjithë?» Në referatet hyrëse dhe një tryezë diskutimi referues*et treguan status qon e shanseve të barabarta dhe në këndvështrim me të kaluarën dhe në të ardhmen – kjo gjithmonë në relacion me fazat e ndryshme arsimore dhe tregut të punës. Ndonjëherë më mirë e ndonjëherë me pak mirë.

Sipas informacioneve vet prezantuese, Komisioni Federal i Migracionit (EKM/CFM) evidentohet, ndër të tjera, si këshillëdhënës i Qeverisë Federale dhe i administratës shtetërore për çështjet e migracionit. Për shkak të këtij pozicioni ndikues, deri me tani kisha një konsideratë jashtëzakonisht pozitive për këtë komision, edhe pasi supozoja se ky komision më përfaqëson mua si migrant në politikën zvicerane.

Mungesa e empatisë (bashkëndjeshmërisë)

Megjithëse merrja pjesë për herë të parë në konferencën vjetore të këtij komisioni dhe kisha pritshmërinë time, më duhet të them se shumë shpejt u zhgënjeva. I irrituar mu desh të dëgjoja se si disa nga ekspertët e ftuar riprodhonin dhe përforconin stereotipat e migrant:eve. Fillimisht desha të bindja veten se kjo mund të jetë tregues i mungesë të sensibilizimit gjuhësor për çështjet e migracionit. Mirëpo, shpejt vura re se gjuha e përdorur ishte në përputhje me mënyrën se si perceptohen njerëzit me përvoja biografike të migrimit: migrant:et përshkruhen vazhdimisht si “të huaj” dhe “të mangët”; në shembujt e përmendur, migrant:et ushtronin profesionin e “grave pastruese” (një person me ndjeshmëri ndoshta do të kishte thënë “fuqi pastrimi”) dhe prindërit e nxënësve me sfond migrimi në shumicën e shembujve konsideroheshin si më pak të angazhuar e të përkushtuar, me mungesë arsimi dhe më shumë gjasa të prekur nga varfëria. Këto janë shprehje dhe imazhe në ligjërimin e sotëm për shkak të karakterit të tyre negativ dhe të thjeshtuar, konsiderohen të vjetruara , aq më tepër që “sfondi i migracionit” barazohet me “statusin social-ekonomik” të caktuar – dhe me prirjet që ai të jetë i ulët.

Edhe ideja e çimentimit të historive të suksesit në Zvicër me shembuj të migrant*eve me performancë të lartë është gjithashtu problematike. Shpesh bëhet një diferencim mes migrant*eve, që duan të kontribuojnë – dhe atë me çdo kusht – dhe të tjerëve që nuk përpiqen. Mirëpo edhe përdorimi i fjalëve si “migrant*ja im/e”, “refugjatët tanë”, për të folur për personat, të cilët i kanë mbështetur, nuk i përgjigjen sensibilizimit, të cilin njeriu e ka pritur nga EFM. Rreziku më i madh që do të sillte sistemi arsimor diskriminues nuk ishte vetë padrejtësia që përmbante ai, jo – ishte barra e taksapaguesve. Atyre kinse panevojshëm do t’u kërkohet të paguajnë për fëmijët gjoja të dështuar të migrantëve, biografive të tyre arsimore dhe integrimin dy klasash në tregun e punës.

Më duket e tmerrshme kjo qasje shumë ekonomike, e cila që në fillim emigrant:et “të dobishme = duhet të mbajmë këtu” dhe “më pak të dobishme = dembel = dhe jo domosdoshmërish për ta mbajtur këtu”. Migrant:et nuk duhet të seleksionohen pikërisht nga EKM/CFM në bazë të vlerësimit të dobisë së tyre ekonomike!

Gjithashtu edhe anekdotat e treguara nga publiku pjesëmarrës për takimet veçanërisht “prekëse” me migrant:et e paprivilegjuar, për mua (dhe po ashtu edhe migrant:et tjerë që ishin të nën përfaqësuar në takim) ishin shumë të çuditshme, e po ashtu edhe bisedat e mëpasshëm në koktejin përmbyllës.

Vlerësim mirënjohës në vend të mëshirimit

Për shembull, historia patetike për një grup migrantësh të rinj që konsideroheshin të “humbur” brenda institucioneve arsimore, por ishin “prekës” pasi ata në takim spontanisht së bashku filluan të këndojnë, aq të bukur sa që rrëfimtarit iu hap zemra. Të mos keqkuptohem, nuk ka asgjë të keqe të ndihesh i prekur nga brenda nga të kënduarit e migrant:eve. Është shprehja “megjithatë” ajo që më pengon. Ishte prekëse, edhe pse në fakt ata ishin të humbur. Të humbur, por të paktën kënduan bukur, me aq shumë “temperament” dhe “zemër e shpirt”, për argëtimin e narratorit të privilegjuar. Migrant:et duken të rëndësishëm vetëm nëse mund t’i ofrojnë shoqërisë shumicë një përfitim, në këtë rast argëtim ose qasje në emocionalitetin e tyre. Andaj, unë e shoh këtë si problematike veçanërisht sepse u pasua nga formulime si “e huaj” dhe “gjuhë e huaj” – çfarë do të thotë saktësisht dhe çfarë implikimesh kanë fjalë të tilla. Nuk kishte përpjekje për të kuptuar e sqarua më tej.

Referatet shpresëdhënëse

Megjithatë, kishte dy pika të ndritshme, gjegjësisht nga Mark Terkessidis (autor dhe ekspert migracioni) dhe Elke-Nicole Kappus (shtabi i barazisë së shanseve në PH të Luzernit), të cilët në referatet e tyre në parim ishin reflektues dhe gjithashtu në gjuhën e tyre nuk shfaqnin elemente paternaliste. Kjo përshtypje, në bisedën me ta pas mbarimit të manifestimit, u fuqizua dhe mua ma rritën shpresën që, mënyra në të cilën ne flasim për migrant*et tregon një sensibilizim dhe se ne më shumë duhet të flasim me migrant*et, se sa të flasim për ta; pasi edhe në vet manifestimin vetëm pak veta nga ta ishin pjesëmarrës. Ndikimi i tyre në konferencë më dha shpresë. Këta të dy bënë të qartë se mënyra se si ne flasim për migrantët mund të jetë çmues e mirënjohës dhe mund të bashkë-ndjejnë me situatën e pasigurt të shumë njerëzve me prejardhje migracioni pa i degraduar ata në qenie me mangësi transformuese.

Vërejtje dashamirëse

Shpresoj që kritika ime shumë dashamirës të arrijë tek EKM/CFM dhe të sjellë një ndryshim të qartë dhe thelbësor, qoftë në prenotimin e të ftuarve, qoftë në përgjithësi në gjuhën dhe sensibilizimin për temën e migrimit. Mbi të gjitha, është mënyra e të folurit e orientuar drejt deficitit, një mbetje në dukje ende shumë e pranishme e kërkimit tradicional të migracionit, e cila duhet kapërcyer.

Por edhe formacioni i pjesëmarrjes për arsye të ndryshme nuk ishte ideal: kishte kryesisht njerëz që nuk janë të sensibilizuar (ose të paktën nuk mund të shprehen kështu). Aq sa vlerësoj angazhimin e kahershëm të të gjithë folësve, dua të theksoj se ndoshta kjo ishte arsyeja që në përmbajtjen e konferencës nuk u përfshinë perspektiva më të reja dhe progresive. Do të ishte jo vetëm një gjest i guximshëm, por edhe një përfaqësim më i mirë i realitetit, nëse në konferencën e radhës do t’u jepej hapësirë zërave më të rinj. Por jo vetëm përgjatë boshtit të ‘moshës’, por edhe në planin e sfondit të para ose /edhe pas migracionit, ka mundësi për përmirësim: Migrant:et duhet të jenë më të dukshëm në shumëllojshmërinë e tyre, qoftë në shembujt e dhënë të njerëzve që flasin për ta apo në fakt si pjesë e folësve të ftuar. Takimi vjetor i EKM-së foli shumë për migrantët: jo me ta; dhe aq më pak folëm ne për veten tonë. Një simpozium nuk duhet të jetë një paradë shqetësimi dhe unë nuk u mohoj njerëzve pa një sfond migrimi se ata mund të bëjnë kërkime solide mbi realitetet e jetës së migrant:eve. Por do të kishte vendosur një sinjal simbolik dhe politik nëse migrant:et do të kishin qenë gjithashtu në skenë si ekspertë të shquar – jo vetëm me shembuj të mëshirimit të grave pastruese.

Shpresoj se kritikat e mia do të dëgjohen dhe jam gjithashtu i bindur se përmes ndërhyrjeve të tilla Enti Federal i Migracionit (EKM/CFM ), si një institucion i qëndrueshëm, do të pozicionohet aktivisht për një Zvicër më progresive, më gjithëpërfshirëse dhe më ndër-sektoriale dhe do të ndihmojë në formësimin e saj.

 

***

 

Zur Jahrestagung der Eidgenössischen Migrationskommission (EKM)
– Eine migrantische Kritik

von Artan Islamaj

Die Eidgenössische Migrationskommission lud am 8. November zur Jahrestagung in Bern ein. Im Zentrum des Anlasses stand die Frage: «Die Schweiz: eine Chancen(gerechte)-Gesellschaft für alle?». In Inputreferaten und einer Podiumsdiskussion zeigten die Referent:innen den status quo zur Chancengerechtigkeit auf mit Blicken in die Vergangenheit und in die Zukunft. Im Fokus stand die Frage nach Chancengleichheit im Bildungswesen und die Integration in den Arbeitsmarkt von Kindern und Jugendlichen mit so genanntem Migrationshintergrund. Manchmal besser und manchmal weniger.

Laut eigenen Angaben fungiert die EKM unter anderem als Beraterin des Bundesrates und der Verwaltung in Migrationsfragen. Aufgrund dieser doch einflussreichen Position hatte ich bis anhin doch ein äusserst positives Bild dieser Kommission, auch weil sie mich als migrantische Person in der Schweizer Politik mitrepräsentieren soll.

An der diesjährigen Jahrestagung wurden meine Erwartungen, vielleicht auch weil ich das erste Mal da war, jedoch schnell enttäuscht. Mit einer gewissen Irritation vernahm ich, dass einige der geladenen Fachexpert:innen Stereotypen von Migrant:innen reproduzierten und verfestigten. Dies mag, so sprach ich mir selbst gut zu, möglicherweise auf eine fehlende Sensibilisierung in Bezug auf Sprache in Migrationsthematiken aufwiesen, dachte ich zunächst. Schnell merkte ich jedoch, dass die gebrauchte Sprache kongruent war mit der Art und Weise wie Menschen mit biographischen Migrationserfahrungen wahrgenommen werden: Durchgehend wurden Migrant:innen als «fremd» und «defizitär» bezeichnet, in genannten Beispielen übten Migrantinnen den Beruf der «Putzfrau» (eine sensible Person hätte wohl «Reinigungskraft» gesagt) aus und Eltern von Schulkindern mit Migrationshintergrund wurden in den meisten Beispielen als weniger engagiert, bildungsfern und eher armutsbetroffen dargestellt. Dies sind Begrifflichkeiten und Bilder, die im heutigen Diskurs durch ihren negativen und simplifizierenden Charakter als überholt gelten zumal hier «Migrationshintergrund» mit «sozio-ökonomischen Status» gleichgesetzt wurde – und zwar tendenziell mit einem niedrigen.

Auch die Idee durch Musterbeispiele von äusserst leistungsträchtigen Migrant:innen Erfolgsgeschichten der Schweiz zu zementieren ist problematisch. So wurde die migrantische Community in zwei geteilt: jene, die unter jeglichen Bedingungen leisten wollen und können und denjenigen, die dies nicht wollten. Letztere waren nicht nur negativ konnotiert, sondern wurden gleichzeitig gewertet, da eben erstere durch ihre Bemühungen auch wirtschaftlichen Nutzen für die Schweiz bieten würden. Das grösste Risiko, das ein diskriminierendes Bildungswesen mit sich brächte, war nicht etwa Ungerechtigkeit, nein – es war die Belastung der Steuerzahlenden. Diese würden durch vermeintlich gescheiterte Migrantenkinder, ihre Bildungsbiographien und zweitklassige Integration in den Arbeitsmarkt also unnötig zur Kasse gebeten.

Diese doch sehr ökonomische Herangehensweise, die von vornherein Migrant:innen in «nützlich = müssen wir hier behalten» und «weniger nützlich = faul = und nicht zwingend hier zu behalten» finde ich horrend. Migrant:innen sollten doch gerade von der EKM nicht anhand der Bewertung ihres ökonomischen Nutzens selektiert werden!

Als besonders herablassend und paternalistisch empfand ich den Gebrauch von Possessivpronomina, um von Personen zu sprechen, die man auf ihrem Bildungsweg in den Schweizer Bildungsinstitutionen unterstützt hat. Nein, ich möchte nicht «mein Migrant», «unsere Flüchtlinge» und «meine ausländischen Kinder» hören.

Auch die publik geteilten Anekdoten über besonders «rührende» Begegnungen mit unterprivilegierten Migrant:innen empfand ich (und so auch andere Migrant:innen, die unterrepräsentiert im Raum waren) als sehr befremdlich, wie Gespräche mit diesen beim anschliessenden Apéro ergaben.

So beispielsweise die pathetische Geschichte über eine Gruppe migrantischer Jugendlicher, die innerhalb der Bildungsinstitutionen als «verloren» galten, aber «rührend» waren, da sie bei einer Zusammenkunft spontan zusammen zu singen begannen, so schön, dass der Erzählerin das Herz aufgegangen sei. Verstehen Sie mich nicht falsch, es ist nichts falsch daran singende Migrant:innen als rührend zu empfinden. Es ist das «trotzdem», das mich stört. Sie waren rührend, obwohl sie eigentlich verloren waren. Zwar verloren, aber immerhin sangen sie schön, mit so viel «Temperament» und «Herzblut», zum Amusement der privilegierten Erzählerin. Migrant:innen erscheinen nur dann wichtig, wenn sie der Mehrheitsgesellschaft einen Nutzen, hier Unterhaltung oder Zugang zur eigenen Emotionalität, bieten können. Dies sehe ich insbesondere deshalb als problematisch, weil darauf wieder Wortlaute wie «ausländisch» und «fremdsprachig» folgten – was das denn genau heisst, und welche Implikationen solche Worte haben. Es wurde nicht weiter erläutert oder hinterfragt.

Zwei Lichtblicke gab es dann doch, nämlich Mark Terkessidis (Autor und Kolonialismus- und Migrationsforscher) und Elke-Nicole Kappus (Leiterin der Stabsstelle Chancengerechtigkeit der PH Luzern), die beide in ihren Inputs differenziert, sensibel und reflektiert auftraten. Ihnen gelang es wichtige Herausforderungen, die sich aus der Migration ergeben zu thematisieren, ohne eine paternalistische Sprache zu benutzen. Dieser Eindruck hat sich in Gesprächen mit beiden nach dem Event noch bestärkt. Ihre Mitwirkung an der Tagung machte mir Hoffnung. Die beiden zeigten mir, dass die Art und Weise, wie wir über Migrant:innen sprechen wertschätzend sein kann und an der prekären Situation vieler Menschen Migrationshintergrund Anteil nehmen kann ohne sie zu wandelnden Mangelwesen zu degradieren.

Ich habe Hoffnung, dass meine wohlwollende Kritik zur EKM gelangt und so doch eine explizite und fundamentale Änderung herbeiführt, sei es im Booking von Gästen oder allgemein in der Sprache und Sensibilisierung zum Thema Migration. Es ist vor allem die defizitorientierte Sprechweise, ein scheinbar noch sehr präsentes Überbleibsel der tradierten Migrationsforschung zu sein , welches es zu überwinden gilt.

Aber auch das Line-Up war aus verschiedenen Gründen nicht optimal: es waren vor allem Leute dabei, die nicht sensibilisiert sind (oder dies zumindest nicht so ausdrücken können). So sehr ich das langjährige Engagement aller Referent:innen schätze, so sehr möchte ich darauf hinweisen, dass vielleicht auch gerade das der Grund dafür war, dass neuere und progressive Perspektiven keinen Eingang in die inhaltliche Gestaltung der Tagung fanden. Es wäre ein nicht nur mutiges, sondern auch die Wirklichkeit besser abbildendes Zeichen, wenn auch jüngeren Stimmen bei der nächsten Tagung Raum erhielten. Aber nicht nur entlang der Achse von ‘Alter’ sondern auch dem migrantischen Vorder- und/oder Hintergrund gibt es Verbesserungsmöglichkeiten: Migrant:innen sollten in ihrer Vielfalt sichtbarer sein, sei es in den angeführten Beispielen von Menschen, die über sie sprechen oder tatsächlich als Teil der eingeladenen Referent:innen. Die Jahrestagung der EKM hat viel über Migrant:innen gesprochen und nicht mit ihnen; und noch weniger kamen wir selbst zu Wort. Eine Fachtagung soll keine Betroffenheitsparade sein und ich spreche Menschen ohne Migrationshintergrund nicht ab, dass sie solide Forschung zur Lebensrealitäten von Migrant:innen leisten können. Aber es hätte ein symbolpolitisches Zeichen gesetzt, wenn auf der Bühne auch Migrant:innen auch als achtenswerte Expert:innen gewesen wären – nicht bloss als bemitleidenswerte Putzfrauen in Beispielen.

Ich hoffe, dass meine Kritik gehört wird und bin aber auch zuversichtlich, dass durch solche Interventionen die EKM als etablierte Institution aktiv für eine progressivere, inklusivere und intersektionalere Schweiz einstehen und diese auch mitgestalten wird.