SHQIPJA STANDARDE NJË NGA SHTYLLAT KRYESORE TË IDENTITETIT TONË KOMBËTAR
Prof. mr. EROLL SEJDIU: VARIANTET LETRARE DIALEKTORE DHE SHQIPJA STANDARDE
GEGËRISHTJA LETRARE
Gegërishtja ka një histori të thellë dhe të pasur, duke qenë për shekuj me radhë një nga dy shtyllat kryesore të gjuhës shqipe. Ajo është folur në veri të lumit Shkumbin dhe ka shërbyer si mjet shprehjeje në një traditë të pandërprerë shkrimi, letërsie, besimi dhe dokumentimi historik. Zanafilla e shkrimit gegërisht është e hershme: një nga monumentet më të çmuara të kulturës shqiptare, Meshari i Gjon Buzukut i vitit 1555, dëshmon një gjuhë të përpunuar e të qëndrueshme, të aftë të përcjellë përmbajtje të ndërlikuara teologjike dhe shoqërore. Pas Buzukut, autorë si Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani ndërtuan një prozë të pasur, një poezi të hijshme dhe një leksik të gjerë, duke i dhënë gegërishtes një dimension të lartë kulturor.
Gjatë shekullit XIX, në epokën e Rilindjes Kombëtare, gegërishtja u bë zë i fuqishëm i ndërgjegjes kombëtare. Ndre Mjeda e përdori me elegancë për poezi lirike e morale; Gjergj Fishta, në Lahuta e Malcís, ngriti një epope madhështore të historisë dhe mitologjisë shqiptare, duke e pasuruar gjuhën me figuracion, ritëm e tingëllim të rrallë; Pashko Vasa i dha asaj pathos politik e patriotik, duke e kthyer në mjet thirrjeje për bashkim. Në këto vepra, gegërishtja shfaqet jo vetëm si një dialekt, por si një gjuhë e plotë letrare, me një sistem të konsoliduar dhe një potencial të gjerë shprehës.
Nga pikëpamja gjuhësore, ajo ka tipare dalluese që e bëjnë të veçantë. Ruajtja e zanoreve hundore, përdorimi i tingullit /â/ dhe theksimi i /ë/-së fundore i japin një muzikë të brendshme unike. Paskajorja me “me” (me ba, me shkue, me pa) është një nga tiparet më karakteristike që mungon në toskërisht, duke i dhënë mundësi strukturash të veçanta sintaksore. Leksiku është i pasur me fjalë që shpesh nuk kanë përdorim të gjerë jashtë gegërishtes, por që mbajnë ngarkesë të fortë semantike e kulturore.
Para viteve ’70, gegërishtja përdorej rregullisht në botime letrare, gazeta, revista dhe në komunikimin publik në zonat ku flitej. Vendimet e Kongresit të Drejtshkrimit të vitit 1972 sollën një orientim të ri të gjuhës standarde, duke bërë që gegërishtja të ketë rol më të kufizuar në institucionet zyrtare dhe në arsim. Megjithatë, jashtë Shqipërisë, veçanërisht në Kosovë, në diasporën shqiptare dhe në trevat e Maqedonisë së Veriut e Malit të Zi, ajo vazhdoi të zhvillohej në letërsi, publicistikë, poezi dhe muzikë, duke mos humbur gjallërinë e saj.
Shembuj të kësaj vazhdimësie janë veprat e Martin Camajt, i cili ndërthur gegërishten me një modernizëm të thellë poetik; Din Mehmetit dhe Azem Shkrelit, që i dhanë poezisë një ton të fuqishëm emocional; dhe shumë autorëve bashkëkohorë që e përdorin për të ruajtur autenticitetin e zërit të tyre. Në muzikë, gegërishtja ka mbetur gjuhë e natyrshme e këngës epike, asaj popullore dhe këngës urbane, duke forcuar lidhjen e saj me identitetin e veriut shqiptar.
Sot, gegërishtja letrare është një pasuri e gjallë e kulturës kombëtare. Ajo nuk është thjesht një dialekt i folur, por një thesar që mbart histori, kujtesë dhe një mënyrë të veçantë të të menduarit e të shprehurit. Ruajtja dhe kultivimi i saj, krahas përdorimit të gjuhës standarde, është detyrë kulturore e brezave, jo vetëm për të mos humbur një formë të çmuar të gjuhës, por edhe për të mbajtur gjallë një pjesë të shpirtit të kombit shqiptar.
Prof. mr. Eroll Sejdiu
TOSKËRISHTJA LETRARE
Shqipja është një gjuhë me dy dialekte kryesore: gegërishten në veri dhe toskërishten në jug, të ndara historikisht nga lumi Shkumbin. Këto dialekte kanë ndryshime në fonetikë, morfologji, sintaksë dhe leksik, por janë pjesë e të njëjtës gjuhë. Përpara vendosjes së një norme të përbashkët, të dy dialektet kishin variantet e tyre të gjuhës letrare, që u zhvilluan në rrethana historike, kulturore e politike të ndryshme.
Toskërishtja letrare nuk është shpikje e një momenti të vetëm, por produkt i një procesi disa-shekullor. Fillimet e saj mund të gjurmohen që te shkrimet e para në shqip, sidomos ato të autorëve si Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani për gegërishten, dhe Gjon Variboba, Kostandin Kristoforidhi (në veprat e tij në variantin toskë), Naum Veqilharxhi dhe Naim Frashëri për toskërishten. Në periudhën e Rilindjes Kombëtare (shek. XIX), toskërishtja letrare mori trajtë më të qëndrueshme, veçanërisht në veprat e De Radës, Naimit, Samiut e Çajupit, të cilët përdorën një formë të përpunuar të dialektit të tyre.
Megjithatë, kjo toskërishte letrare nuk ishte e unifikuar kombëtarisht. Ortografia ndryshonte nga një autor te tjetri, ndikimi i gjuhëve të huaja (sidomos greqishtja, turqishtja, italishtja) ishte i dukshëm, dhe shumë elemente lokale mbeteshin të pranishme. Të njëjtën situatë e kishte edhe gegërishtja letrare në veri, e përdorur nga autorë si Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Dom Lazër Shantoja e të tjerë, ku ortografia dhe struktura gjuhësore ndikohej nga latinishtja, italishtja dhe sllavishtja.
Në fund të shek. XIX dhe fillim të shek. XX, u bë e qartë se për të përparuar si komb, shqiptarët kishin nevojë për një gjuhë të unifikuar të shkruar. Kongresi i Manastirit (1908) ishte një hap i madh në këtë drejtim, sepse vendosi alfabetin e përbashkët të shqipes, duke zëvendësuar alfabetet e ndryshme që përdoroheshin deri atëherë. Por edhe pas vendosjes së alfabetit, gegërishtja letrare dhe toskërishtja letrare vazhduan të ekzistonin paralelisht.
Në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore, botimet në jug përdornin toskërishten letrare, ndërsa ato në veri gegërishten. Tekstet shkollore nuk ishin të njëjta për gjithë vendin; nxënësit në Shkodër mësonin në gegërisht, ndërsa ata në Gjirokastër në toskërisht. Kjo gjendje bëhej pengesë për një sistem arsimor e kulturor të unifikuar.
Pas vitit 1945, kur Shqipëria hyri në periudhën socialiste, u shtua presioni për të krijuar një gjuhë të përbashkët kombëtare, si për arsye praktike, ashtu edhe ideologjike. Meqenëse administrata qendrore dhe institucionet kryesore të arsimit e kulturës ndodheshin në jug dhe shumica e elitës kulturore përdorte toskërishten letrare, ajo u bë baza kryesore mbi të cilën u ndërtua shqipja standarde.
Procesi u kurorëzua në Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe (Tiranë, 20–25 nëntor 1972), ku morën pjesë gjuhëtarë, shkrimtarë dhe mësues nga të gjitha trojet shqiptare. Kongresi miratoi normën e shqipes standarde, me drejtshkrim, morfologji dhe rregulla të përbashkëta për të gjithë. Kjo normë u ndërtua duke marrë strukturën bazë të toskërishtes letrare, por duke përfshirë edhe elemente nga gegërishtja dhe duke u pastruar nga forma tepër lokale.
Që nga ajo kohë:
Shqipja standarde është gjuha zyrtare e përdorur në të gjitha nivelet e arsimit, në media, në administratë dhe në botime.
Toskërishtja letrare dhe gegërishtja letrare mbetën si forma historike, të studiuara nga gjuhësia, por jo të përdorura në sistemin zyrtar.
Dialektet vazhdojnë të jetojnë në të folurën e përditshme, në letërsinë artistike që kërkon autenticitet dialektor dhe në folklor.
Në këtë mënyrë, toskërishtja letrare ka një rol të rëndësishëm në historinë e gjuhës, sepse shërbeu si bazë për normën që përdoret sot, por ajo nuk është e njëjtë me shqipen standarde, e cila është një kodifikim më i gjerë dhe më gjithëpërfshirës.
STANDARDI I SHQIPES
Shqipja standarde është varianti i njësuar dhe i kodifikuar i gjuhës shqipe që përdoret sot si mjet komunikimi në të gjitha fushat e jetës publike, zyrtare dhe kulturore. Ajo është përzgjedhur dhe formësuar për të shërbyer si gjuha e përbashkët e shqiptarëve, duke kapërcyer kufijtë krahinorë dhe ndryshimet dialektore, me qëllimin kryesor që të sigurojë një mjet të unifikuar komunikimi të kuptueshëm për të gjithë. Ky variant nuk është thjesht një zgjedhje teknike gjuhësore, por një projekt kulturor e kombëtar, i cili lidhet ngushtë me përpjekjet shekullore të shqiptarëve për të pasur një gjuhë të njësuar letrare dhe për ta afirmuar atë si pjesë të pandashme të identitetit kombëtar.
Procesi i njësimit të shqipes ka filluar gradualisht, shumë përpara vendosjes përfundimtare të normës së sotme. Në shekujt XIX dhe XX, rilindësit shqiptarë dhe studiuesit e hershëm vunë re se përdorimi i dialekteve të ndryshme në shkrim krijonte vështirësi në komunikim dhe pengesa në zhvillimin e arsimit dhe kulturës kombëtare. Për këtë arsye, në botimet e para letrare dhe në tekstet shkollore u ndërmorën përpjekje për të afruar format e ndryshme të gjuhës, duke kërkuar një variant që mund të pranohej dhe përdorej nga të gjithë shqiptarët. Rruga drejt këtij unifikimi nuk ishte e lehtë, pasi kërkonte të merreshin vendime për aspekte të ndjeshme si drejtshkrimi, gramatika dhe përzgjedhja e fjalorit.
Ky proces u kurorëzua në Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, mbajtur në Tiranë më 20–25 nëntor 1972, ku morën pjesë gjuhëtarë, shkrimtarë, mësues, studiues dhe përfaqësues të institucioneve arsimore e kulturore nga të gjitha trevat shqiptare, përfshirë edhe diasporën. Ky kongres miratoi normat e drejtshkrimit, rregullat e përdorimit gramatikor dhe parimet e përbashkëta për fjalëformimin, duke përcaktuar bazën mbi të cilën do të zhvillohej shqipja standarde. Vendimet e kongresit u bënë të detyrueshme për përdorim në arsim, media, administratë dhe botime shkencore e artistike.
Pas vitit 1972, shqipja standarde u përhap me shpejtësi në të gjitha hapësirat e përdorimit publik. Në shkolla, ajo u bë gjuha e mësimdhënies dhe mësimit, duke unifikuar tekstet dhe programet mësimore. Në media, u përdor për të garantuar një gjuhë të njëjtë në komunikimin e lajmeve, shkrimeve dhe programeve të ndryshme, duke ndikuar kështu në përhapjen e saj në të gjithë shoqërinë. Në administratë, përdorimi i standardit siguroi që dokumentet, ligjet dhe komunikimet zyrtare të kuptoheshin pa vështirësi nga çdo qytetar shqiptar, kudo që të jetonte.
Shqipja standarde ka luajtur dhe vazhdon të luajë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e unitetit kombëtar. Ajo krijon një hapësirë të përbashkët komunikimi për shqiptarët në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Luginën e Preshevës dhe diasporë. Duke pasur një gjuhë të njësuar, shqiptarët mund të shkëmbejnë ide, të botojnë libra, të zhvillojnë bashkëpunim akademik dhe kulturor pa pengesa të kuptueshmërisë. Në këtë mënyrë, standardi i shqipes është bërë një element që jo vetëm bashkon, por edhe forcon ndjenjën e përkatësisë dhe identitetit.
Edhe pse përdorimi i shqipes standarde është i detyrueshëm në kontekste zyrtare dhe formale, dialektet dhe të folmet lokale vazhdojnë të jetojnë dhe të lulëzojnë në jetën e përditshme, në komunikimin familjar, në letërsinë artistike apo në forma të tjera të shprehjes kulturore. Kjo bashkëjetesë e standardit me dialektet e pasuron gjuhën shqipe, duke i dhënë asaj gjallëri dhe trashëgimi të pasur shprehësie.
Në kushtet e globalizimit dhe të ndikimit të madh të gjuhëve të huaja, shqipja standarde mbetet një mjet i domosdoshëm për ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës sonë. Ajo kërkon përdorim të kujdesshëm, respektim të normave dhe përpjekje të vazhdueshme për ta pasuruar me fjalë të reja e me mjete të përshtatshme shprehëse. Vetëm në këtë mënyrë ajo mund të vazhdojë të përmbushë rolin e saj si gjuha e përbashkët e të gjithë shqiptarëve, duke u përshtatur me kohën dhe duke mbajtur të gjallë një nga shtyllat kryesore të identitetit tonë kombëtar.
Prof. mr. Eroll Sejdiu
