Përballë një konstrukti: polemika mbi “Kombin kosovar” dhe identitetin shqiptar
Dr. Xhevat Hasani „S’ka dhe s’mund të ketë komb kosovar – Kundër ideve kombndarëse“ të N. Spahiut“, Botoi „Prointegra“, Cyrih, 2015
Libri “S’ka dhe s’mund të ketë komb kosovar” i autorit Xhevat Hasani përfaqëson një ndër ndërhyrjet më të plota, më të argumentuara dhe më konsekuente në debatin bashkëkohor shqiptar mbi çështjen e identitetit kombëtar në Kosovë pas vitit 1999. Vepra pozicionohet qartë si kundërpërgjigje e drejtpërdrejtë dhe e artikuluar ndaj ideve që synojnë ndarjen, relativizimin ose tjetërsimin e identitetit kombëtar shqiptar përmes promovimit të konstruktit të ashtuquajtur “komb kosovar”, duke e trajtuar këtë fenomen jo si çështje terminologjike, por si problem substancial me pasoja të thella politike, kulturore dhe historike.
Autori e vendos që në fillim çështjen në një kornizë të gjerë historike dhe teorike, duke theksuar se identiteti kombëtar nuk është produkt i rrethanave të përkohshme politike, por rezultat i proceseve të gjata historike, kulturore dhe etnike. Në këtë kuptim, Hasani argumenton se ndryshimi i statusit politik të Kosovës pas vitit 1999 dhe pas shpalljes së pavarësisë nuk prodhon asnjë bazë reale për krijimin e një identiteti të ri kombëtar. Sipas tij, përpjekjet për ta paraqitur “kombin kosovar” si domosdoshmëri politike apo si parakusht për konsolidimin e shtetit janë të pabazuara dhe bien ndesh me përvojën historike të kombeve monoetnike.
Teza qendrore e veprës është e formuluar pa ekuivok: në Kosovë ka pasur, ka dhe nuk mund të ketë tjetër komb përveç kombit shqiptar. Autori argumenton se shqiptarët e Kosovës janë pjesë organike e të njëjtit komb me shqiptarët e Shqipërisë dhe të viseve të tjera etnike, dhe se çdo përpjekje për ndarjen e tyre në një identitet të veçantë kombëtar përbën formë të tjetërsimit identitar. Në këtë prizëm, libri shfaqet si reagim i menduar dhe i strukturuar ndaj një diskursi që, sipas Hasanit, është ushqyer për vite me radhë nga keqinterpretime teorike, nga konfuzioni i qëllimshëm ose i pavetëdijshëm ndërmjet nocionit të shtetit dhe atij të kombit, si dhe nga heshtja e një pjese të elitës akademike dhe institucionale.
Në aspekt metodologjik, libri mbështetet në një qasje të kombinuar analitike dhe sintetike. Autori zbërthen qëndrime, deklarata dhe shkrime publike të përfaqësuesve të ideve komb-ndarëse dhe u kundërvihet atyre me argumente të natyrës historike, etnike, teorike, gjuhësore, juridiko-kushtetuese dhe gjeopolitike. Kjo shumësi argumentesh i jep veprës një karakter gjithëpërfshirës dhe e bën atë të qëndrueshme në planin shkencor, duke shmangur reduktimin e debatit në nivel polemikash sipërfaqësore.
Një vend të rëndësishëm në argumentimin e autorit zë analiza e teorive klasike për kombin. Hasani trajton në mënyrë kritike dallimin ndërmjet teorive franceze dhe atyre gjermane për formimin e kombeve, duke theksuar se teoritë franceze janë zhvilluar kryesisht për shoqëri multietnike dhe për rrethana historike të caktuara, ndërsa realiteti shqiptar i përket kategorisë së kombeve monoetnike. Në këtë kontekst, përpjekjet për ta shpjeguar realitetin shqiptar përmes modeleve që nuk i përshtaten atij shfaqen si spekulime teorike dhe jo si analiza serioze shkencore.
Një dimension tjetër i rëndësishëm i librit është analiza e dokumenteve juridiko-politike ndërkombëtare dhe vendore, si Plani i Ahtisarit, Kushtetuta e Kosovës dhe praktikat e Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Autori demonstron se asnjë nga këto dokumente nuk e njeh dhe as nuk e kushtëzon funksionimin e shtetit të Kosovës me ekzistencën e një identiteti të ri kombëtar. Përkundrazi, sipas Hasanit, këto dokumente e njohin realitetin ekzistues etnik dhe nuk imponojnë krijimin e kombeve artificiale si parakusht për shtetësinë.
Libri është ndërtuar mbi një strukturë të gjerë dhe sistematike, i ndarë në pjesë dhe kapituj që trajtojnë aspekte të ndryshme të debatit identitar. Kjo strukturë i mundëson autorit ta trajtojë temën nga këndvështrime të ndryshme pa humbur koherencën e brendshme. Pavarësisht volumit dhe dendësisë së argumentimit, teksti mbetet i ndjekshëm dhe i lexueshëm, gjë që e bën librin të përdorshëm jo vetëm për rrethin akademik, por edhe për lexuesin e interesuar më gjerë.
Polemika është element përbërës i veprës, por ajo mbetet e kontrolluar dhe e lidhur ngushtë me argumentin shkencor. Autori nuk synon diskreditimin personal të kundërshtarëve, por çmontimin e tezave dhe implikimeve të tyre politike dhe identitare. Në këtë kuptim, polemika shërben si mjet kritik dhe jo si qëllim në vetvete, duke e ruajtur librin brenda kornizave të një debati të përgjegjshëm akademik.
Një aspekt me peshë të veçantë është kritika që libri i drejton heshtjes akademike dhe institucionale. Hasani argumenton se mosreagimi ndaj ideve komb-ndarëse nuk është neutral, por krijon hapësirë për normalizimin dhe institucionalizimin e tyre në opinionin publik. Kjo heshtje, sipas autorit, bart pasoja afatgjata për ndërgjegjen kombëtare dhe për orientimin strategjik të shoqërisë shqiptare në Kosovë.
Në plan më të gjerë, libri mund të lexohet edhe si apel për përgjegjësi intelektuale dhe morale. Autori e sheh rolin e intelektualit jo si vëzhgues pasiv të proceseve shoqërore, por si aktor të angazhuar në mbrojtjen e vlerave themelore kombëtare dhe kulturore. Kjo qasje e bën librin jo vetëm analizë teorike, por edhe thirrje për reflektim dhe veprim intelektual.
Në vlerësim përfundimtar, libri i Xhevat Hasanit përbën një kontribut të rëndësishëm në literaturën shqiptare mbi çështjet e identitetit, kombit dhe shtetit. Ai e pasuron debatin akademik dhe publik me argumente të strukturuara, me një qasje kritike dhe me një qëndrim të qartë kundër relativizimeve të rrezikshme të identitetit kombëtar. Vepra u rekomandohet studiuesve të historisë, sociologjisë, shkencave politike, studentëve, si dhe të gjithë lexuesve të interesuar për zhvillimet ideore në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare në përgjithësi, si një tekst referencial që nxit debat të argumentuar dhe reflektim të thellë.
