Ese politike: Një samit nën shi!
Shqipëria në mes simbolikës dhe sprovës Evropiane
Nga Safet Sadiku
Më 16 maj 2025, Tirana është kthyer në zemrën politike të kontinentit. Kryeqyteti shqiptar po pret një samit historik të Bashkimit Evropian, ku 54 përfaqësues nga shtetet anëtare dhe vendet partnere kanë zbarkuar për të diskutuar të ardhmen e përbashkët të Evropës dhe Ballkanit. Është, padyshim, një ngjarje me peshë, një moment simbolik për Shqipërinë dhe shqiptarët kudo që janë. Por ndoshta simbolika nuk qëndron vetëm tek fjalimet, fotografitë apo protokollet. Sot, Tirana është zhytur në shi. Në një vend ku dielli shkëlqen mbi 360 ditë në vit, kjo ditë historike zgjodhi të ftohej nga një mot i zymtë, i lagësht dhe i rrëmbyeshëm. Dhe menjëherë, shumë e lexojnë këtë si metaforë. A është ky një ogur për një të ardhme të paqartë? Një pasqyrim i tensionit që ndjehet nën buzëqeshjet diplomatike?
Vallë me kë është zemëruar moti? Apo thjesht na kujton se rruga drejt Bashkimit Evropian nuk është as e lehtë, as e parashikueshme? Sepse në mes të entuziazmit për integrim, qëndron një lodhje e gjatë, një pritje që për shumë shqiptarë ishte shndërruar në një stinë gri pa fund.
Ndërkohë, lufta në Ukrainë, e gjatë dhe e dhimbshme, ka tronditur Evropën dhe ka sjellë sërish vëmendjen mbi rajonin tonë. Ironikisht, një tragjedi tjetër po hap një dritare për shqiptarët në Gadishullin Ilirik. Por a do të dinë elitat politike shqiptare ta shfrytëzojnë këtë moment? A do të kenë guximin të artikulojnë me maturi dhe vendosmëri jo vetëm çështjen e integrimit, por të gjithë çështjen shqiptare në rajon; për Kosovën, për shqiptarët në Kosovën Lindore, në Maqedoni, në Mal të Zi, shqiptarët në Sanxhak, në çamëri? Ky samit është një simbol. Por është edhe një sprovë. Dhe pyetja që ngrihet, nuk është vetëm për Shqipërinë:
A do të dijë Shqipëria të prezantojë vetveten me dinjitet dhe qartësi?
A do të dijë Evropa të kuptojë çfarë kërkojnë shqiptarët prej saj?
a) Zëri i pesimistit: Në orët e paraditës së punimeve të Samitit të VI-të në Tiranë, moti bëri me shi. Nuk ishte thjesht një shi i zakonshëm pranvere, por një lloj piku simbolik i gjithë pritjes sonë të gjatë; i lagësht, i ftohtë dhe pa ngjyrë. Ujërat që rridhnin nga çatitë e godinave dukeshin si lotët e një vendi që ka pritur shumë, ka duruar shumë, dhe ende nuk e di nëse dera do të hapet ndonjëherë plotësisht. Për disa, ky shi nuk ishte rastësi. Ishte sikur qielli donte të fliste në emër të të zhgënjyerve, të atyre që për vite me radhë kanë dëgjuar fjalë të bukura, por kanë parë pak veprim. Mbase vetë Evropa po i pasqyron dyshimet e saj në qiellin gri të Tiranës…
b) Zëri i optimistit: Por në orët e pasditës së punimeve të Samitit të VI në Tiranë, moti filloi me rreze dielli. Ashtu papritur, pas reve të dendura, doli një rreze që ndriçoi sheshet e kryeqytetit si për të dhënë një shenjë. Ndoshta ishte një metaforë e heshtur, por plot shpresë: se pas shumë vite pritjeje, dritat e integrimit nuk janë më iluzion, por mundësi reale. Rrezet prekën flamujt që valëviteshin në bulevard, fytyrat e liderëve që dolën për fotografi, dhe mbi të gjitha, zemrat e shqiptarëve që duan të ndihen pjesë e një Evrope që i pranon pa rezerva. Në këtë pasdite, Tirana nuk ishte thjesht kryeqyteti i Shqipërisë, ishte stacioni i një ëndrre që më në fund nisi të ndriçohet.
2) Hapja e samitit nisi me një film dokumentar, i cili solli në vëmendje të pranishmëve të kaluarën e dhimbshme të kombit tonë, duke përkujtuar emra të ndritur të historisë shqiptare. Në këtë aktivitet, duhet theksuar se Kryeministri Rama organizoi një pritje jashtëzakonisht solemne për të gjithë këta burra shtetesh, duke e vënë në pah rëndësinë e këtij momenti historik.
Në një vend që gëzon mbi 360 ditë diell në vit, kjo ditë historike u zgjodh nga moti për të heshtur diellin dhe për të sjellë re të dendura dhe rrëbeshe me shi. Moti ndonjëherë flet më saktë se deklaratat: A është ky një paralajmërim për një realitet të paqëndrueshëm? A është një protestë qiellore ndaj entuziazmit që ndonjëherë e tejkalon realizmin politik? Apo ndoshta, një ogur që na kujton se rruga drejt Evropës nuk është as e lehtë, as e shpejtë, por as e pamundur për të gjithë? Sot ishte një ditë me shi në Tiranë. Por ndoshta ky është vetëm shiu i fundit para një kohe të RE. Le të mos e lexojmë si mallkim, por si sprovë. Sepse Europa nuk është vetëm një cak gjeopolitik, por një proces që fillon brenda nesh me vullnetin për të ndryshuar vetveten.
a) Zëri i pesimistit: Moti bëri me shi, në Tiranë. Shi i rëndë, i zymtë, që nuk binte veç mbi rrugët e qytetit, por mbi ëndrrat që janë ngopur me premtime. Dëgjohej në heshtjen e njerëzve, në nxitimin për t’u strehuar, në dridhjen e flamujve që nuk valëviteshin me krenari, por si të lagur nga një përgënjeshtrim i pashpallur. Duket sikur qielli nuk e besoi këtë ditë. Si të donte të na kujtonte se integrimi nuk vjen me fjalë të bukura, por me reforma reale, me ndershmëri dhe drejtësi. Disa thonë se është një ditë historike, por kjo historia, shpesh, nuk ndodh kur duam ne, por kur ne jemi gati vërtet.
b) Zëri i optimistit: Në orët e pasditës në Tiranë diplomatët po diskutonin. Dita me motin e përzier po ngjante si një dritare që u hap në qiellin e mbushur me dyshime. Rrezet depërtuan mes reve, njësoj si shpresa që nganjëherë vjen ngadalë, por gjithmonë arrin. Tirana u kthye në një skenë ku drita nuk ndriçoi vetëm godinat, por fytyrat e qytetarëve që kanë pritur me durim, që besojnë se vendi i tyre ka vend në Europë jo si mëshirë, por si e drejtë e fituar. Në këtë pasdite, çdo rreze ndjeu sikur thoshte: „Ende ka kohë. Ende ka mundësi.“ Dhe ndoshta, ky shi i mëngjesit ishte vetëm një pastrim i rrugës për një fillim të ri. Sepse drita nuk vjen gjithmonë pa sfidë, por kur vjen, e bën çdo hap më të vlefshëm.
3) Shqipëria ndodhet sot në një udhëkryq historik. Nga njëra anë, po vlerësohet se ka bërë hapa të dukshëm drejt forcimit të institucioneve, sundimit të ligjit dhe stabilitetit rajonal. Nga ana tjetër, procesi i integrimit evropian vazhdon të jetë një garë me pengesa, ku paragjykimet, lodhja nga zgjerimi dhe kalkulimet gjeopolitike shpesh zëvendësojnë kriteret formale.
Në këtë skenë, nuk mund të anashkalohet një tjetër realitet i rëndë: marrëdhëniet e Kosovës me Serbinë dhe roli që Bashkimi Evropian ka zgjedhur të luajë në këtë proces. Janë të shumtë ata që sot pyesin: A e ka përkëdhelur shumë më tepër se sa ç’duhej BE-ja Serbinë? A është duke e shpërblyer një shtet që, ndonëse është kandidat për anëtarësim, refuzon të vendosë sanksione ndaj Rusisë, ushqen retorikë destabilizuese në Ballkan dhe vazhdon të minojë sovranitetin e Kosovës?
Por, ne ndodhemi ende mes dy ekstremeve: entuziazmit institucional dhe dyshimeve qytetare. Moti i keq sot është një kujtesë, që në realitetet bëhet faktor praktik natyror, se proceset në praktikë janë shpesh më komplekse se sa fjalët e bukura të deklaratave zyrtare. Integrimi evropian nuk është një dhuratë që jepet për hir të fatit gjeografik, por një betejë që kërkon transparencë, drejtësi funksionale dhe pjekuri politike. Tani pyetja që mbetet është se: a do të dijë Tirana zyrtare t’i flasë Evropës me gjuhën e së vërtetës, të interesit të përbashkët dhe të dinjitetit kombëtar? Sepse Shqipëria nuk ka më nevojë për mëshirë diplomatike, por për njohje të barabartë. Sot është një ditë me shi në Tiranë.
a) Zëri i pesimistit: Jo një shi i rastësishëm, por një shi i ngarkuar me ndjenja të përmbajtura. Si një reflektim i lodhjes kolektive, i pritjes që ka zgjatur shumë, i shpresave që janë testuar më shumë sesa duhej. Ishte një shi që binte mbi të kaluarën tonë me plagë të hapura dhe mbi të tashmen tonë me dilema të pazgjidhura. Ai sikur pyeste në heshtje: A jemi vërtet gati? Apo po vrapojmë drejt një Europe që ende nuk e ka vendosur nëse na do? Ishte një paralajmërim qiellor, se rruga përpara kërkon më shumë se ceremoni e retorikë, kërkon drejtësi të vërtetë, barazi të ndershme dhe integritet të palëkundur.
b) Zëri i optimistit: Në orët e pasditës, po vinte dritë me rreze diellore e vonuar, por jo e pakuptimtë. Ajo depërtoi ngadalë përmes reve, si një fjalë e thënë me bindje pas një diskutimi të gjatë. Rrezet prekën gurët e lagur të Bulevardit “Dëshmorët e Kombit” dhe u shtrinë mbi ndërtesat ku po ndodhte diplomacia. Dukej si një shenjë që Evropa, sado ngadalë, di të dëgjojë. Dhe ndoshta, dielli nuk erdhi për të festuar një sukses të përfunduar, por për të ndriçuar një fillim të ri, një rrugë që kërkon punë të palodhur, por që nuk është më ëndërr e largët. Shqipëria ka ende shumë për të bërë, por ajo që ka nisur sot është më shumë se një samit: është një dëshmi që ne nuk kërkojmë të jemi spektatorë në Evropë, por bashkëskenaristë të saj.
Shi mbi Evropën në Tiranë ku Shqipëria, Kosova dhe moti i politikës europiane janë fokus i rëndësishëm.
4) Sot Tirana priti një nga ngjarjet më të mëdha politike në historinë e saj. Organizoi një samit të nivelit më të lartë të Bashkimit Evropian, ku mbi 50 liderë nga BE-ja dhe përtej saj zbritën në zemër të Ballkanit (dikur Gadishulli Ilirik) për të diskutuar të ardhmen e kontinentit. Shqipëria, për një ditë, u bë kryeqyteti simbolik i Evropës. E megjithatë, kjo ditë që duhej të ishte e ndritshme si mesazhet që ajo përcillte, u mbulua nga një shi i rrëmbyeshëm, një metaforë e fuqishme për klimën politike që po përshkon këtë proces. Në një vend që gëzon mbi 360 ditë diell në vit, kjo ditë historike u zgjodh nga moti për të heshtur diellin dhe për të sjellë re të dendura dhe shi të ngjeshur. Moti ndonjëherë flet më saktë se deklaratat: A është ky një paralajmërim për një realitet të paqëndrueshëm? A është një protestë qiellore ndaj entuziazmit që ndonjëherë e tejkalon realizmin politik? Apo ndoshta, një ogur që na kujton se rruga drejt Evropës nuk është as e lehtë, as e shpejtë, as e qartë për të gjithë? Shqipëria ndodhet sot në një udhëkryq historik. Nga njëra anë, ka bërë hapa të dukshëm drejt forcimit të institucioneve, sundimit të ligjit dhe stabilitetit rajonal. Nga ana tjetër, procesi i integrimit evropian vazhdon të jetë një garë me pengesa, ku paragjykimet, lodhja nga zgjerimi dhe kalkulimet gjeopolitike shpesh zëvendësojnë kriteret formale.
a) Zëri i pesimistit: Në orët e paraditës shi, jo vetëm mbi pllakat gri të sheshit dhe çatitë e godinave institucionale, por mbi idenë e një Evrope që ende heziton ta pranojë tërësisht këtë cep të saj. Ra shi mbi diplomacinë që buzëqesh në foto, por dridhet në vendimmarrje. Ra mbi kujtesën tonë kolektive, që është lodhur nga përpjekja për të bindur një kontinent se jemi pjesë e tij me të drejtë, jo me lypje. Ra shi mbi Kosovën, që në tryezat e mëdha shpesh përmendet, por rrallë mbrohet siç duhet. Ishte një shi që e bëri heshtjen më të thellë se çdo fjalim, një përkujtues se integrimi nuk është ende një realitet, por një betejë e përditshme në kunkurencë dhe bashkëpunim me skepticizmin dhe hipokrizinë.
b) Zëri i optimistit: Në Samitin e VI në Tiranë, moti filloi të fliste, ndryshe nga ç’jemi mësuar ta shohim. Rrezet shpërthyen mes reve, si dritaret e para të një mundësie reale. Ishte si një moment i natyrshëm ndriçimi pas një pasigurie të gjatë. Dielli ra mbi ndërtesat ku dikur vendosej izolimi, sot po diskutohen integrimet. Ai ndriçoi flamujt europianë dhe shqiptarë që valëviteshin krah për krah, pa ndrojtje, pa mëdyshje. U kthye në shenjë se përtej burokracisë dhe politikës së ftohtë, ka vullnet për ta çuar këtë vend përpara. Dielli nuk tha se rruga është e lehtë, por na kujtoi se ajo është e mundur. Sepse edhe klima ndryshon, dhe bashkë me të, ndryshojnë edhe fatet e kombeve kur ka vullnet dhe vizion.
5) Në këtë skenë, nuk mund të anashkalohet një tjetër realitet i rëndë: marrëdhëniet e Kosovës me Serbinë dhe roli që Bashkimi Evropian ka zgjedhur të luajë në këtë proces. Janë të shumtë ata që sot pyesin: A e ka përkëdhelur tepër BE-ja Serbinë? A është duke e shpërblyer një shtet që, ndonëse është kandidat për anëtarësim, refuzon të vendosë sanksione ndaj Rusisë, ushqen retorikë destabilizuese në Ballkan dhe vazhdon të minojë sovranitetin e Kosovës? Në emër të „neutralitetit“ diplomatik, BE ka qenë shpesh më e ashpër ndaj Kosovës, se sa viktimës së agresionit, pra se sa ndaj Serbisë, e cila jo vetëm që nuk ka kërkuar falje për të kaluarën, por edhe sot operon me një frymë hegjemoniste në rajon. Ky standard i dyfishtë i ka bërë shumë shqiptarë të ndihen të zhgënjyer nga një Evropë që fliste për vlera dhe i konfirmonte ato, por që shpesh në rastin e Kosovës ka treguar dobësi përballë interesave të tjera të padukshme!…
Në këtë realitet, lufta në Ukrainë mund të them se ka kthyer vëmendjen e BE-së drejt Ballkanit. Për ironi, tragjedia e një populli tjetër ka sjellë një dritare të re për shqiptarët. Kjo nuk është hera e parë që historia e madhe hap rrugë për kombet e vogla. Kjo ndryshe po nënkupton, se Shqipëria sot ka mundësi të flasë, jo vetëm për veten, por edhe për çështjen shqiptare në tërësi; për Kosovën, për shqiptarët në Kosovën Lindore, për shqiptarët në Mal të Zi e Maqedoninë e Veriut, në Sanxhak etj.
A do të dijë politika e Tiranës ta bëjë këtë? A do të guxojë të flasë qartë, konkretisht për hipokrizinë e dialogut Kosovë–Serbi, ku pala agresore trajtohet si faktor paqeje? A do të kërkojë që Evropa të mos ketë më standarde të dyfishta, por të zgjedhë anën e drejtë të historisë? Në fakt, samiti në Tiranë është më shumë sesa një tubim zyrtar. Është një test për BE-në: për të treguar nëse e sheh vërtet Ballkanin si pjesë të saj, apo si një zonë tampon për të ruajtur qetësinë në kufijtë e vet. Është një test po ashtu edhe për Shqipërinë: nëse do të përfaqësojë me dinjitet veten dhe kauzat e saj kombëtare, apo do të mjaftohet me foto ceremoniale dhe fjalime të buta.
a) Zëri i pesimistit: Në orët e paraditës, shiu që binte dukej se ishte vetëm si një kujtesë për peshën e padrejtësive që ende rëndojnë mbi këtë rajon. Ra mbi fjalimet e zbukuruara, por jo gjithmonë të sinqerta. Ra mbi heshtjen për Kosovën, mbi përkëdheljen për Serbinë, mbi standardet e dyfishta që veshin kostumin e diplomacisë. Ishte një shi që pikonte si ndjesë e pashprehur për ata që u lanë vetëm, që u detyruan të zgjedhin mes dinjitetit dhe pritjes së pafundme. Në këtë shi kishte më shumë histori të vërtetë se në deklaratat e balancuara të një Evrope që ende po ngurron të zgjedhë anën e drejtë të historisë.
b) Zëri i optimistit: Në Tiranë një ditë mot të përzier. Një rreze që nuk fshiu të shkuarën, por e ndriçoi më qartë të tashmen. Ishte dritë që tregoi se për herë të parë, shqiptarët nuk po kërkojnë vetëm të dëgjohen, por të respetohen si faktor në emër të së drejtës. Dielli ra mbi flamurin shqiptar dhe atë evropian, të vendosur pranë njëri-tjetrit jo për dekor, por si ftesë për bashkëjetesë në të njëjtin horizont vlerash. Në këtë pasdite, Shqipëria nuk ishte thjesht mikpritëse e Evropës, por zë i saj. Një zë që, nëse flet qartë për veten dhe për Kosovën, për gjithë shqiptarët, mund ta bëjë edhe këtë shi historik një kujtim të një fillimi të RI.
6) Sot në Tiranë po bie shi. Por në politikë, jo çdo shi është mallkim. Ndoshta ky është shiu që lan hipokrizitë dhe zbulon fytyrat e vërteta. Ndoshta ky është shiu që e detyron edhe Evropën të zgjohet nga vetëkënaqësia. Sepse shqiptarët nuk kërkojnë më thjesht premtime, por ata kërkojnë drejtësi historike, barazi dhe respekt. Kjo ngjarje, e titulluar nga shumë si një „simbol i bukur“, ishte pa dyshim një moment historik për vendin. Njëherësh, ajo ishte edhe një pasqyrë e çuditshme e paradokseve që karakterizojnë marrëdhëniet mes Ballkanit dhe BE-së. Në një vend që krenarisht mburret me më shumë se 360 ditë me diell në vit, qielli i kësaj dite vendosi të mbulohet me re, dhe të lëshojë një shi të rrëmbyeshëm. Ishte kjo një metaforë? Një ogur? Apo një rastësi që vetëm politika mund ta shpjegojë? Sepse, në të vërtetë, më shumë se një fenomen natyror, ky shi në Tiranë dukej si një gjykim qiellor ndaj një Europe që vjen në Ballkan për të folur për integrim, por nuk arrin ta largojë as mjegullën e paragjykimeve, as balancën e shtrembër që ka ndërtuar në rajon.
a) Zëri i pesimistit: Në orët e paraditës moti po e thoshte fjalën e vet, si një frymëzim i veçantë.
Një shi që nuk vinte vetëm nga qielli, por edhe nga realiteti që rrjedh nga fjalët e pathëna, nga padrejtësitë e pranuara në heshtje, dhe nga një lodhje e thellë që i përket një populli që ka pritur shumë dhe ka marrë pak. Uji që rridhte nëpër rrugët e kryeqytetit dukej sikur tërhiqte pas vetes të gjitha premtimet e paplotësuara, të gjitha tryezat ku drejtësia për Kosovën ishte lënë pezull, dhe të gjitha vizitat evropiane që s’kanë sjellë më shumë sesa fotografi të kujdesshme e komunikata boshe. Ishte një shi që dukej si një paralajmërim: se nëse Europa nuk zgjedh të jetë e drejtë, ajo rrezikon të mos jetë as e besueshme.
b) Zëri i optimistit: Rreze që s’ishin thjesht dritë, por ftesë. Si për të thënë: nëse kjo ditë nisi me pasiguri, ajo mund të përfundojë me një horizont më të kthjellët, nëse kemi guximin të flasim hapur dhe të kërkojmë drejtësinë që na takon. Dielli i kësaj pasdite nuk ishte ai i zakonshmi, që thjesht ngroh lëkurën, por një diell që i jep energji vetëdijes. Ai ndriçoi fjalët që guxuan të jenë të drejta, ndriçoi fytyrat që nuk kërkuan mëshirë, por barazi. Shqipëria, Kosova dhe gjithë kombi shqiptar, nën këtë dritë të vonuar por të merituar, nuk duken më si spektatorë të historisë, por si pjesëmarrës të saj të pandashëm.
Shqipëria, një testim i sinqeritetit evropian
7) Në këtë samit, Shqipëria nuk ishte më një vëzhguese modeste në pragjet e BE-së, por një pritëse e denjë. Ky pozicion i ri është një sinjal i mirë për përpjekjet që vendi ka bërë në vite për të konsoliduar institucionet, për të reformuar drejtësinë, për të ruajtur stabilitetin dhe për të qëndruar në linjë me politikën e jashtme të BE-së, përfshirë sanksionet ndaj Rusisë.
Megjithatë, pavarësisht këtij progresi, rruga drejt anëtarësimit është ende e paqartë. Një lodhje e dyanshme; nga ana e BE-së që heziton të zgjerohet, dhe nga ana e vendeve që aspirons dhe që ndihen të zhgënjyera nga premtimet, mẹ në fund ka prodhuar një atmosferë gri që e bën edhe një samit të madh të ndihet emocionalisht i lagësht. Dhe pikërisht këtu, moti bëhet metaforë. Ndoshta nuk është Tirana ajo që ka nevojë për diell. Ndoshta është vetë BE-ja që ka nevojë për një dritë të re mbi Ballkanin. Sepse, në fund të fundit, nuk është Shqipëria që është e vonuar në këtë proces, por një BE që shpesh ka ngatërruar prioritetet.
A do të dijë politika e Tiranës ta bëjë këtë? A do të guxojë të flasë qartë për hipokrizinë e dialogut Kosovë–Serbi, ku pala agresore trajtohet si faktor paqeje? A do të kërkojë që Evropa të mos ketë më standarde
a) Zëri i pesimistit: Moti sot ishte si një shprehje qiellore e një pritjeje që ka zgjatur tepër gjatë. Një kujtesë se, përtej duartrokitjeve dhe retorikës diplomatike, realiteti është ende i vështirë: BE-ja flet për përfshirje, por shpesh vepron me rezervë. Shqipëria përmbush kushtet, por porta mbetet mbyllur. Kosova kërkon njohje, por merr vërejtje. Ky shi nuk la vetëm rrugët e Tiranës të lagura, por edhe shpresat e një rajoni që e ka dëgjuar fjalën “perspektivë” për kaq gjatë, sa tani fillon të dyshojë në kuptimin e saj. Ishte një shi që të bënte të mendosh: a është Evropa gati për ne? Apo thjesht na do afër për të mos na pasur shumë larg?
b) Zëri i optimistit: Një dritë që nuk erdhi për të fshehur problemet, por për t’i parë ato më qartë. Drita e një Shqipërie që nuk është më në pritje të pakuptimtë, por në kërkim të një partneriteti të barabartë. Rrezet e kësaj pasditeje ranë mbi një samit që, për herë të parë, u mbajt këtu, në Ballkan, jo si një favor, por si një pranim i një realiteti të ri: që stabiliteti, siguria dhe dinjiteti evropian fillojnë pikërisht këtu. Dielli e bëri të qartë se ndryshimi ka filluar. Jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për vetë Bashkimin Evropian, që nëse do të mbetet besnik ndaj vlerave të tij, duhet të fillojë ta trajtojë Ballkanin si pjesë të barabartë të projektit të tij.
Kosova dhe Serbia dhe standardi i dyfishtë që s’po thahet kurrë
8) Asnjë diskutim për integrimin e rajonit nuk mund të shmangë çështjen e Kosovës dhe marrëdhënieve me Serbinë. Është e pamundur të mos ndiesh një lloj tensioni të heshtur sa herë që përmendet fjala „dialog“ në kontekstin Kosovë–Serbi. BE-ja, me gjithë angazhimin e saj për ndërmjetësim, ka prodhuar një proces që gjithnjë e më shumë shihet si i pabalancuar dhe i padrejtë.
Përkëdhelja e tepërt ndaj Serbisë është tashmë një perceptim i gjerë. Një vend që nuk është distancuar nga Rusia, që mban retorikë provokuese, që injoron marrëveshjet e dakorduara dhe vazhdon të trajtohet nga BE me dorë të butë, sikur të ishte viktimë dhe jo aktor problematik. Në anën tjetër, Kosova, që ka përmbushur kriteret, që ka harmonizuar pjesën më të madhe të politikave të saj me BE-në, dhe që kërkon njohje ndërkombëtare, por faktikisht ende po përballet me trysni, sanksione politike dhe nganjëherë edhe shpërfillje. A mund të jetë kjo politika që BE-ja do të eksportojë në Ballkan? Një politikë ku neutraliteti i rremë bëhet aleat i padrejtësisë?
a) Zëri i pesimistit: Në orët e paraditës së punimeve të Samitit të VI-të në Tiranë, moti bëri me shumë shi. Si një ndjesë e pafolur që bie mbi një rajon të lodhur nga hipokrizia. Ra shi, mbi fjalët e zbukuruara të ndërmjetësimit, që gjithnjë e më shumë tingëllojnë si justifikime për dështimet e një diplomacie që s’guxon të emërojë fajtorin. Ra mbi Kosovën që përpiqet të sillet si shtet evropian, por trajtohet si problem politik. Ra mbi Serbinë që lëkundet mes Perëndimit dhe Lindjes, por asnjëherë nuk ndëshkohet seriozisht për këtë. Ky shi nuk ishte meteorologji, por ishte metaforë: për një standard që BE-ja s’e ndryshon kurrë, edhe kur historia kërkon me ngulm një drejtim të RI.
b) Zëri i optimistit: Drita e së vërtetës nuk mund të fshihet pafundësisht. Dhe ndoshta, pikërisht këtu, në këtë samit, nisi të ndryshojë klima, jo vetëm ajo e qiellit, por edhe ajo politike. Rrezet e diellit ranë mbi deklaratat që guxuan të jenë më të sinqerta, mbi zërat që përmendën Kosovën jo si “çështje” por si realitet që kërkon respekt. Ishte një dritë që e sfidon neutralitetin e rremë, që i jep zë barazisë së mohuar, dhe që kërkon që Europa të zgjedhë: ose të jetë kontinent i drejtësisë dhe barazisë, ose të pranojë se vlerat që predikon nuk vlejnë për të gjithë njësoj. Dhe në këtë dritë të re, Kosova nuk është më thjesht një kërkuese e pranimit, por një provë e ndershmërisë evropiane.
Lufta në Ukrainë: një tronditje e madhe, një shans i vogël?
9) Lufta në Ukrainë ka ndryshuar përfundimisht mënyrën se si BE-ja e sheh botën. Në mënyrë paradoksale, tragjedia ukrainase ka risjellë në vëmendje Ballkanin, duke rritur frikën e një destabilizimi të mundshëm në këtë rajon. Dhe ky vlerësim me „frikë-integrim“, ka një logjikë që e shtyn BE-në të afrohet me Ballkanin nga frika e Rusisë dhe kjo mbase mund të jetë një mundësi për vendet si Shqipëria dhe Kosova. Por nëse kjo mundësi nuk përdoret me guxim dhe inteligjencë diplomatike nga elitat shqiptare, ajo do të mbetet një shans i humbur. Kjo është arsyeja pse samiti në Tiranë është një provë për politikën shqiptare për të treguar, se ne dimë të artikulojmë interesat tona strategjike, dimë të ngremë zërin për Kosovën, dimë të refuzojmë standardet e dyfishta dhe të kërkojmë të trajtohemi me dinjitet e seriozitet.
a) Zëri i pesimistit: Shi, shi. Dhe bashkë me të, u ulën edhe pritshmëritë për një Evropë që s’po ndryshon as në mes të një lufte. Një shi që i lag jo vetëm rrugët, por edhe horizontin politik të një Ballkani që ende shihet si terren ndikimi mes fuqive të mëdha. Lufta në Ukrainë tronditi botën, por jo mjaftueshëm për të tronditur bindjet e vjetra në Bruksel. E në këtë atmosferë të lagësht, Shqipëria rrezikon të mbetet një spektatore e heshtur, që pranon thërrimet e një procesi që shpesh është përdor më shumë si simbol, sesa si partnere e vërtetë.
b) Zëri i optimistit: Depërtimi i rrezeve gjatë fjalimeve të diplomatëve, po ndodhte. Dhe kjo dritë e vonë mund të jetë pikërisht ajo që na duhet për të parë më qartë. Lufta në Ukrainë, sado tragjike, ka zgjatur një dritare për ata që dinë të flasin qartë dhe të veprojnë me vizion. Shqipëria ka shansin të tregojë se nuk është thjesht një kufi i jashtëm i Evropës, por një pikë e brendshme stabiliteti dhe vlerash të përbashkëta. Kosova, po ashtu, nuk është më vetëm një çështje për t’u menaxhuar, por një simbol i vullnetit për liri dhe bashkëpunim. Dhe në këtë dritë të re, në këtë kryqëzim mes historisë dhe mundësisë, politikanët shqiptarë duhet të flasin jo më si të ftuar, por si kontribuues të barabartë në sigurinë dhe të ardhmen e Evropës.
A do ta kuptojë Evropa çfarë pret nga ajo Shqipëria? 10) Shiu i sotëm në Tiranë mund të jetë simbol i shumëçkaje: i zhgënjimeve të grumbulluara, i tensioneve të pashprehura, apo thjesht i durimit që është duke u lodhur. Por mbi të gjitha, është një thirrje për reflektim. Evropa nuk mund të predikojë vlera të larta ndërsa toleron sjellje të ulëta. Nuk mund të flasë për drejtësi derisa ngjanë që shpërblen destabilitetin. Shqipëria, Kosova dhe mbarë shqiptarët në rajon nuk kërkojnë më as mëshirë, as lemoshë diplomatike. Ata kërkojnë një Evropë që i trajton si partnerë të barabartë, jo si vende që duhen kontrolluar nga frika.
Sot në Tiranë bie shi. Por ndoshta është shiu që pastron dhe qartëson. Ndoshta, është dita kur politika shqiptare duhet ta thotë me zë të lartë: Evropë, ne jemi gati, por a jeni ju gati të jeni të drejtë?
a) Zëri i pesimistit: Dhe ndoshta s’kishte si të ndodhte ndryshe. Sepse ashtu si qielli, edhe realiteti politik është gri, i ngarkuar, i lagësht nga mosbesimi dhe premtimet e paçarta. Për sa kohë Shqipëria do të dëgjojë fjalë të bukura dhe do të përballet me dyer të mbyllura? Për sa kohë Kosova do të kërkojë të trajtohet si shtet, por do të përballet me kushte që nuk i vendosen askujt tjetër? Ky shi është ai i një Europe që ende nuk ka vendosur nëse e sheh Ballkanin si pjesë të vetes, apo si një hall problematik që duhet mbajtur nën kontroll. Dhe për sa kohë të jetë kështu, dielli do të vonojë të rikthehet.
b) Zëri i optimistit: Dhe ndoshta dielli nuk ishte rastësi. Sepse çdo stuhi, sado e zgjatur, ka një fund. Ky diell, që doli në fund të një dite të rëndësishme, është simbol i një vetëdijeje që po rritet: se Shqipëria nuk është më një vend që lutet, por që kërkon të flasë si i barabartë. Se Kosova nuk është një nyje që duhet zgjidhur, por një shtet që kërkon respekt. Dhe se BE-ja, nëse dëshiron të mbijetojë si projekt i vlerave, duhet ta dëgjojë këtë zë të RI Ilirik, që ajo ende po e quan ballkanik. Ky diell është ftesë për një Evropë që jo vetëm të premtojë, por të veprojë me drejtësi. Dhe në këtë dritë të re, pyetja që ngrihet mbi Tiranë nuk është më: „A jemi ne gati për Evropën?„, por „A është Evropa gati për veten e saj?“
(Nga romani nnë dorshkrim“ Diplomacia e shterrur“)
